به گزارش خبرنگار ایبنا، در نظام سنتی تأمین مالی، بنگاهها برای تأمین سرمایه در گردش خود عمدتاً به دریافت تسهیلات بانکی متکی هستند. در این الگو، بانک منابع مالی را در اختیار متقاضی قرار میدهد و بنگاه نیز از این منابع برای خرید مواد اولیه، پرداخت هزینههای جاری یا انجام فعالیتهای تولیدی استفاده میکند. اما طی سالهای اخیر، سیاستگذار پولی در کنار این روش متعارف، توسعه ابزارهای جدیدی را در دستور کار قرار داده که یکی از مهمترین آنها «اوراق گواهی اعتبار مولد» یا همان اوراق گام است.
اوراق گام نخستین ابزار تأمین مالی زنجیرهای است که با هدف تسهیل تأمین سرمایه در گردش بنگاهها طراحی و از سال ۱۳۹۹ وارد شبکه بانکی کشور شد. این اوراق بر پایه عقد ضمان صادر میشود و بانک صادرکننده متعهد میشود مبلغ اسمی آن را در سررسید پرداخت کند.
در این سازکار، بنگاه متقاضی پس از اعتبارسنجی توسط بانک و ارائه وثایق مورد نیاز، به جای دریافت تسهیلات نقدی، اوراق گام دریافت میکند. این اوراق در ازای خرید کالا یا خدمات به فروشنده منتقل میشود و فروشنده نیز میتواند آن را تا زمان سررسید نزد خود نگه دارد، به سایر حلقههای زنجیره تولید انتقال دهد یا در صورت نیاز پیش از سررسید تنزیل کند.
به این ترتیب، اعتبار ایجادشده توسط بانک میتواند در میان حلقههای مختلف زنجیره تولید گردش پیدا کند و نیاز مالی چندین بنگاه را پوشش دهد. همین ویژگی باعث شده اوراق گام به یکی از مهمترین ابزارهای تأمین مالی زنجیرهای در کشور تبدیل شود.
برخلاف بسیاری از ابزارهای سنتی تأمین مالی، اوراق گام صرفاً یک ابزار پرداخت نیست، بلکه ابزاری برای انتقال اعتبار در زنجیره تولید محسوب میشود.
بر اساس آمارهای ارائهشده، به ازای هر ۱۰۰ واحد اوراق گام منتشرشده، به طور متوسط حدود ۱۶۰ واحد تأمین مالی مؤثر در زنجیره ایجاد شده است. این نسبت در برخی طرحهای اجرایی حتی به حدود ۳۰۰ درصد نیز رسیده که نشاندهنده ظرفیت بالای این ابزار در افزایش کارایی تأمین مالی است.
کارشناسان چند مزیت مهم دیگر نیز برای اوراق گام برمیشمارند. نخست آنکه بنگاهها میتوانند بخشی از نیاز سرمایه در گردش خود را بدون دریافت مستقیم منابع نقدی تأمین کنند. دوم آنکه اعتبار صادرشده قابلیت انتقال در زنجیره را دارد و محدود به یک معامله خاص نیست.
قابلیت خرد شدن اوراق، امکان تنزیل پیش از سررسید، انجام کامل فرآیندها به صورت الکترونیکی و امکان استفاده از آن در زنجیرههای مختلف تولیدی از دیگر مزایای این ابزار به شمار میرود.
همچنین یکی دیگر از مزایای این اوراق، افزایش سقف تأمین مالی بنگاههاست. در حالی که تسهیلات سرمایه در گردش معمولاً تا ۹۰ درصد فروش سال گذشته بنگاه پرداخت میشود، سقف استفاده از اوراق گام تا ۲۰۰ درصد فروش سال گذشته افزایش یافته است؛ البته پس از کسر تسهیلات و تعهدات مرتبط با سرمایه در گردش. این ویژگی امکان استفاده گستردهتر بنگاهها از ظرفیت تأمین مالی را فراهم میکند.
یکی از تفاوتهای مهم اوراق گام با برخی روشهای سنتی تأمین مالی، امکان رهگیری جریان اعتبار در بستر سامانههای الکترونیکی است. صدور اوراق بر مبنای معاملات واقعی و ثبت اطلاعات در سامانههای مرتبط، امکان نظارت دقیقتر بر تخصیص منابع را فراهم میکند. همچنین اتصال فرآیندها به صورتحسابهای الکترونیکی و سامانههای مالیاتی، احتمال شکلگیری معاملات صوری و انحراف منابع از مسیر تولید را کاهش میدهد. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان توسعه ابزارهای زنجیرهای را گامی در جهت افزایش شفافیت نظام تأمین مالی کشور ارزیابی میکنند.
افزایش شفافیت و قابلیت رهگیری معاملات، یکی از مهمترین مزیتهایی است که در سالهای اخیر مورد توجه سیاستگذار پولی قرار گرفته و توسعه تدریجی این ابزار را تسهیل کرده است.
اوراق گام از زمان آغاز اجرا تاکنون چندین مرحله اصلاح و بازطراحی را پشت سر گذاشته است. در سالهای ابتدایی، محدودیتهایی نظیر سقفهای عملیاتی، دامنه محدود پذیرش و برخی موانع اجرایی باعث شده بود استقبال از این ابزار با سرعت کمتری پیش برود. با این حال، اصلاح تدریجی مقررات، توسعه سامانههای مرتبط و افزایش آشنایی فعالان اقتصادی با کارکردهای گام، زمینه را برای گسترش استفاده از این ابزار فراهم کرده است. به اعتقاد کارشناسان، بخشی از رشد انتشار اوراق گام در سالهای اخیر نیز نتیجه همین اصلاحات و افزایش انعطافپذیری این ابزار بوده است.
آمارها نیز نشان میدهد اوراق گام در سالهای اخیر مسیر رو به رشدی را طی کرده است. از زمان آغاز اجرای این طرح در سال ۱۳۹۹ تا نیمه خرداد ۱۴۰۵، مجموع انتشار اوراق گام به حدود ۱۶۵ هزار میلیارد تومان رسیده است.
بررسی روند انتشار طی سه سال اخیر نیز نشان میدهد حجم اوراق صادرشده از حدود ۱۲.۷ همت در سال ۱۴۰۲ به ۲۱ همت در سال ۱۴۰۳ و سپس به حدود ۵۳ همت در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است. این روند بیانگر افزایش تدریجی آشنایی فعالان اقتصادی و شبکه بانکی با ظرفیتهای این ابزار است.
در حال حاضر ۱۷ بانک در حوزه انتشار اوراق گام فعالیت میکنند و صنایع مختلفی از جمله خودرو، لوازم خانگی، صنایع غذایی، فلزات، ساختمان و حوزه سلامت از این ابزار برای تأمین مالی استفاده میکنند.
کاربرد اوراق گام تنها به بخش صنعت محدود نمانده است. طی سالهای اخیر استفاده از این ابزار در حوزههایی مانند دارو، تجهیزات پزشکی، نهادههای دامی و حتی برخی طرحهای مرتبط با سازمان تأمین اجتماعی نیز گسترش یافته است.
بانک مرکزی نیز برنامههایی مانند توسعه سامانه گام، وبسرویس شدن فرآیندها، گسترش آموزش فعالان اقتصادی و افزایش دامنه کاربرد این ابزار را در دستور کار قرار داده است.
هرچند اوراق گام هنوز سهم محدودی از کل تأمین مالی اقتصاد ایران را به خود اختصاص داده، اما روند رو به رشد استفاده از آن نشان میدهد این ابزار به تدریج در حال تبدیل شدن به یکی از ارکان اصلی تأمین مالی زنجیرهای در کشور است؛ ابزاری که تلاش میکند به جای تزریق مستقیم پول، اعتبار را در خدمت تولید قرار دهد.
برنامهریزیهای انجامشده نشان میدهد سیاستگذار پولی نگاه بلندمدتی به توسعه این ابزار دارد. برای سال جاری، سقف انتشار اوراق گام در شبکه بانکی به ۲۲۰ هزار میلیارد تومان افزایش یافته و توسعه کاربرد آن در حوزههایی نظیر دارو، تجهیزات پزشکی، نهادههای دامی و برخی خدمات عمومی نیز در دستور کار قرار گرفته است. این هدفگذاری نشان میدهد بانک مرکزی اوراق گام را صرفاً یک ابزار مکمل نمیداند، بلکه آن را یکی از محورهای اصلی توسعه تأمین مالی زنجیرهای در سالهای آینده تلقی میکند.
